​​​​​​​20 Ocak - Ulusal Yas Günü

Ocak 1990 trajedisine giden yol, 1987 yılında, Azerbaycanlıların Ermenistan'daki tarihi topraklarından başka bir toplu sürgünün ve Dağlık Karabağ'ı Ermenistan'a ilhak etme girişimlerinin yaygınlaşmasıyla başladı. Sovyet liderliği, hatta artan gerilimi engellemek yerine Azerbaycan halkına karşı korkunç bir suç işledi.

19-20 Ocak 1990 gecesi, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Genel Sekreteri Mihail Gorbaçov'un emriyle, SSCB Savunma Bakanlığı, Devlet Güvenlik Komitesi ve İçişleri Bakanlığı'ndan birlikler Bakü'ye girdi. ve Azerbaycan'ın çeşitli bölgelerinde çeşitli silahlarla katledildi. Olağanüstü hal ilan edilmeden önce ordu 82 kişiyi vahşice öldürdü ve 20 kişiyi de yaraladı. OHAL ilan edildikten birkaç gün sonra Bakü'de 21 kişi hayatını kaybetti.

Böylece Bakü ve çevre illerde 131 kişi hayatını kaybetmiş, 744 kişi de yaralanmıştır. Ölenler arasında kadın, çocuk ve yaşlıların yanı sıra sağlık görevlileri ve polis de vardı.

Operasyonda başkent Bakü ile ülkenin diğer il ve bölgelerinde 841 kişi yasadışı olarak tutuklandı, 112'si SSCB'nin çeşitli şehirlerindeki cezaevlerine gönderildi. Ordu, 200 eve, 80 araca ambulans dahil ateş açtı. 

Ocak 1990 kurbanları sembolik olarak "20 Ocak Şehitleri" olarak adlandırılıyor. Toplamda, Azerbaycan'da 150 "20 Ocak şehidi" var.

Aynı yılın 20 Kasım günü Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Yüksek Meclisi toplantısında, ulusal lider Haydar Aliyev Ocak trajedisini Azerbaycan halkının egemenlik haklarına bir saldırı olarak değerlendirdi. 

Büyük Vatanseverlik Savaşı'nın sona ermesinden sonra, Sovyetler Birliği'nde, ülkenin hiçbir yerinde, hiçbir bölgesinde bu ölçekte bir katliam olmadığını düşünüyorum. Sovyet ordusu da aynısını yaptı. Ve bunun boyutu, SSCB Savunma Bakanı Yazov'un bu askeri eylemi gerçekleştirmek için, SSCB İçişleri Bakanı Bakatin planlanandan önce geldi. Bakü'de oturdular ve bu operasyonları yönettiler.

 Dolayısıyla bu, Azerbaycan halkına yönelik askeri bir saldırıdır, Azerbaycan halkına karşı bir hakaret, bir suçtur."

Ocak trajedisi sadece ulusal bir trajedi değil, aynı zamanda Azerbaycan halkının sarsılmaz kararlılığını da gösterdi. Şehitler Sokağı'ndaki cenaze törenine yaklaşık 2 milyon kişi katıldı. Halkın talebi üzerine Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti olağanüstü toplantı yaptı ve Bakü'de olağanüstü halin kaldırılmasına karar verildi, ancak cumhuriyetin üst düzey yetkililerinin çoğu toplantıya katılmadı.

Bu çığır açan olay, Azerbaycan'ın ulusal kimliğinin oluşumunda belirleyici bir etki yaptı ve devletin bağımsızlığının restorasyonunda bir dönüm noktası oldu. Bu trajediden sonra, ulusal kurtuluş hareketi tam teşekküllü, geri döndürülemez bir siyasi gerçeklik haline geldi ve halk geleceğini yalnızca bağımsız Azerbaycan'da gördü.

29 Mart 1994'te, ulusal lider Haydar Aliyev'in girişimiyle, 20 Ocak trajedisi ilk olarak en yüksek yasama organı olan Milli Meclis düzeyinde yasal ve siyasi olarak değerlendirildi. Milli Meclisin kararı şöyle: “Azerbaycan'daki ulusal kurtuluş hareketini boğmak, demokratik ve egemen bir devlet yaratmak için ayaklanan halkın güvenini ve iradesini kırmak, ulusal kimliği aşağılamak ve iktidarı göstermek için. 20 Ocak 1990'da Sovyet Silahlı Kuvvetlerinin Bakü'ye ve ülkenin çeşitli bölgelerine düzenlediği ve adaleti savunmak için sokaklara dökülen silahsız insanların vahşice öldürülmesiyle sonuçlanan saldırı, Sovyet askeri makinesinin herhangi bir ülkeye totaliter komünist rejim tarafından askeri saldırı ve Azerbaycan halkına karşı suç olarak değerlendirildi.

Azerbaycan halkı 20 Ocak şehitlerini anıyor. Her yıl trajedinin yıldönümüne kalabalık ziyaretler eşlik etmekte, halk bağımsızlık şehitlerinin mezarlarına kırmızı karanfiller bırakmakta, onları gururla anmakta, katillerine lanet etmekte ve bu trajedinin faillerine olan derin nefretini dile getirmektedir.

Her yıl 20 Ocak Bakü saatiyle 12.00'de Azerbaycan genelinde 20 Ocak şehitleri bir dakikalık saygı duruşu ile anılıyor, gemilerden, arabalardan ve trenlerden sesli sinyaller veriliyor, işaret olarak ülke bayrakları indiriliyor.