MS XIX (1801-1900)
İmparatorluklar: Osmanlı İmparatorluğu (1299/1302-1922, C.Forsunda.), (Hindistan) Babür (Gürganiye) İmparatorluğu (1526-1858, C.Forsunda.).
Devletler: Macaristan Krallığı (1001-1867), (İran) Afşar Devleti (1736-1804), (İran) Kaçar (Qacar/ Qecer) Devleti/Hanedanı (1789-1925), Avusturya-Macaristan İmparatorluğu (1867-1918).
Beylikler/Hanlıklar: Kazak Hanlığı/Orda (1465-1847, Küçük Cüz/Orda Hanlığı 1718-1824, Orta Cüz/Orda Hanlığı 1719-1847, Büyük Cüz/Orda Hanlığı 1718-1740 yönetilmiştir. Not: Bazı kayıtlarda cüz, yüz olarak geçmektedir.), Kaşgar-Turfan Hanlığı (1487-1877), Hive (Harezm) Hanlığı (1511-1920), (Azerbaycan) Ilısu Sultanlığı (3/8/1563-26/8/1844), (Güney Azerbaycan) Marağa Hanlığı (1610-1925), (Çin) Kumul Hanlığı (1696-1930), Tunus Beyliği (1705-1881), Hokand (Fergana) Hanlığı (1709-1876), (Libya) Karamanlı Hanedanlığı (1711-1835), Bakü Hanlığı (1718-1806), (Hindistan) Haydarabad Hanedanlığı (1724-1948), (Azerbaycan) Kuba Hanlığı (1726-1806), (Kuzey Kafkasya) Şeki Hanlığı (1743-1826), (Güney Azerbaycan) Tebriz Hanlığı (1747-1802), (Kafkasya) Gence Hanlığı (1747-1804), (Azerbaycan) Cavad Hanlığı (1747-1805), (Dağıstan) Derbent Hanlığı (1747-1806), (Güney Azerbaycan) Erdebil Hanlığı (1747-1808), (İran) Halhal Hanlığı (1747-1809), (İran) Zencan Hanlığı (1747-1810), (Azerbaycan) Şirvan Hanlığı (1747-1820), (Azerbaycan) Karabağ Hanlığı (1747-1822), (Azerbaycan) Talış Hanlığı (1747-1822), (İran) Karadağ Hanlığı (1747-1828), (Azerbaycan) Nahcivan (Kangarlı, Kengerli) Hanlığı (1747-1828), (İran) Merend Hanlığı (1747-1828), (Ermenistan) Revan Hanlığı (1747-1828), (Güney Azerbaycan) Urmiye Hanlığı (1747-1865), (İran’ın kuzeybatısı-Türkiye sınırı) Maku Hanlığı (1747-1922), (Orta Asya) Buhara Emirliği/Hanlığı (1753-1920), (İdil-Ural arası) Bökey Ordası/Hanlığı (1801-1849), Kara Kırgız Hanlığı (1842-1854), (Mısır) Kavalalılar Hanedanı (1805-1914), Türkmenistan Hanlığı (1860-1885), Kaşgar (Kaşgarya, Yedişehir Uygur) Hanlığı (1864-1877).
MS XX (1901-2000)
İmparatorluklar/Devletler/Cumhuriyetler: Osmanlı İmparatorluğu (1299/1302-1922, C.Forsunda.), (İran) Kaçar (Qacar/ Qecer) Devleti/Hanedanı (1789-1925), Avusturya-Macaristan İmparatorluğu (1867-1918), (Moldova) Komrat Cumhuriyeti (6-12/1/1906), Batı Trakya Türk Cumhuriyeti (31/8-25/10/1913), Iğdır Millî Cumhuriyeti (10/5/1917-14/11/1920), Başkurdistan Cumhuriyeti (15/11/1917-20/3/1919), Türkistan Muhtariyeti (Millî) Devleti (28/11/1917-Şubat 1918), (Kazakistan-Kırgızistan) Alaş Orda Devleti (5/12/1917-1920), İdil-Ural Devleti (12/12/1917-28/3/1918), Kırım Halk (Ahali) Cumhuriyeti/ Kırım Demokratik Cumhuriyeti (26/12/1917-27/01/1918), Muhtar Başkurt Cumhuriyeti (17/1/1918-23/3/1919), Azerbaycan Halk (Demokratik) Cumhuriyeti (28/5/1918-27/4/1920), Güneybatı Kafkas Geçici Millî Hükümeti (Kars Cumhuriyeti, 15/11/1918-13/4/1919), Macaristan Demokratik Cumhuriyeti (16/11/1918-21/3/1919), Aras (Nahcivan) Türk Cumhuriyeti (22/11/1918-26/6/1919), Büyük Millet Meclisi Ankara Hükümeti (3/5/1920-29/10/1923), Batı Trakya Hükümeti (27/5/1920-24/7/1923), Cenubî Azerbaycan Millî Hükümeti (Azadistan, 23/6/1920-14/9/1920), Altay Cumhuriyeti (1921-1922), Türkiye Cumhuriyeti (29/10/1923), Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti (12/11/1933-6/2/1934), Hatay Cumhuriyeti (2/9/1938-29/6/1939), Doğu Türkistan Cumhuriyeti (12/11/1944-27/6/1946), (İran) Azerbaycan Millî Hükümeti (12/12/1945-20/12/1946), Kıbrıs Türk Federe Devleti (13/2/1975-15/11/1983), Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (15/11/1983), Macaristan Cumhuriyeti (23/10/1989), Karakalpak Cumhuriyeti (26/4/1990-9/1/1992), (Moldova) Gagavuzya Cumhuriyeti (19/8/1990-23/12/1994), Tataristan Cumhuriyeti (30/8/1990-15/2/1994), Kırgız Cumhuriyeti (31/8/1991), Özbekistan Cumhuriyeti (1/9/1991), Azerbaycan Cumhuriyeti (18/10/1991), Türkmenistan Cumhuriyeti (27/10/1991), Kazakistan Cumhuriyeti (16/12/1991).
Beylikler/Hanlıklar: Hive (Harezm) Hanlığı (1511-1920), (Güney Azerbaycan) Marağa Hanlığı (1610-1925), (Çin) Kumul Hanlığı (1696-1930), (Hindistan) Haydarabad Hanedanlığı (1724-1948), (İran’ın kuzeybatısı-Türkiye sınırı) Maku Hanlığı (1747-1922), (Orta Asya) Buhara Emirliği/Hanlığı (1753-1920), (Mısır) Kavalalılar Hanedanı (1805-1914), Batı Trakya Kurtuluş Komitesi (30/7/1915-27/9/1917), Altay Konfederasyon Cumhuriyeti (1918-1920), Trans-Hazar Bölgesi (30/4/1918-7/8/1921), Türkmen Oblastı (7/8/1921-13/5/1925), Kıbrıs Türk Genel Komitesi (1963-1967), Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi (28/12/1967-1/10/1974), Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi (1/10/1974-13/2/1975).
MS XXI (2001-2100)
Mevcut Devletler: Türkiye Cumhuriyeti (29/10/1923), Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (15/11/1983), Özbekistan Cumhuriyeti (1/9/1991), Kırgız Cumhuriyeti (31/8/1991), Azerbaycan Cumhuriyeti (18/10/1991), Türkmenistan Cumhuriyeti (27/10/1991), Kazakistan Cumhuriyeti (16/12/1991), Macaristan (Hungary) Cumhuriyeti (1867-1918).
Özerk Türk Cumhuriyetleri Konusu
“Büyük Türk Kağanlığı” başlıklı yazımın sonuna geldim. Ancak bazı kaynaklarda “Özerk Cumhuriyetler”den bahsedildiği için bu konuda da bilgi vermek gerekiyor.
Birinci Dünya Savaşının sona ermesiyle birlikte Alman, Avusturya-Macaristan ve Osmanlı İmparatorluğu gibi imparatorluklar yıkılmış, yerlerine ulus devletler kurulmuştur. Rusya’da ise çarın tahttan feragat etmesiyle birlikte Bolşevikler (Rusça: Çoğunluktan yana) ile Menşevikler (Rusça: Azınlık) birlikte geçici hükümet kurmuşlardır. Bir süre sonra iç çatışma çıkmış ve Gregoryen takvime göre 25 Ekim 1917’de (Miladî: 7/11/1917) Ekim devrimi veya Büyük Ekim devrimi diye adlandırılan Bolşevik ihtilâli olmuştur. Bu yıllardaki bağımsız bazı devletler işgal edilerek özerk cumhuriyetlere dönüştürülmüştür.
Özerkliği, “Tam bağımsız olmayan ve egemenlik hakkını kullanamayan ancak tespit edilmiş sınırları dahilinde iç işlerinde serbest, dış işlerinde merkeze bağlı bölge yönetimleri.” diye tanımlayabiliriz.
25 Ocak 1918’de Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti (RSFSC) ilan edilmiştir. 30 Aralık 1922’de RSFSC ile Ukrayna, Belarus, Orta Asya ve Transkafkasya cumhuriyetleri birleşerek Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) kurulmuş ve dağıldığı 26/12/1991’ye kadar sürmüştür. Dolayısıyla bu tarihe kadar Batı ve Doğu bloku olarak iki kutuplu dünya görülmektedir.
Bu sırada Türkistan, Buhara ve Hive (Harezm) hanlıkları varlıklarını sürdürüyorlardı.
1936 yılında SSCB’yi oluşturan 11 ve 1940’da katılan 4 SSC şunlar: Rusya, Ukrayna, Belarus, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Tacikistan, Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan, Estonya, Letonya, Litvanya ve Moldova.
Ayrıca 1954’te Kırım, Ukrayna SSC’ye bağlanmıştır.
SSCB dağılmadan önceki ÖSSC’lerin isimleri ise şöyle: Başkurdistan (Başkirler), Buryat, Çeçen-İnguş, Dağıstan, Çuvaşistan, Kabardey-Balkarya, Kalmıkya, Karelya, Komi, Mari, Mordovya, Kuzey Osetya, Tataristan, Tuva, Udmurtya, Yakut, (Gürcistan) Abhazya, (Gürcistan) Acara, (Özbekistan) Karakalpakistan, (Azerbaycan) Nahçıvan.
Bugünkü özerk cumhuriyetler
Rusya Fedrasyonu (1993 Anayasası’na göre) bağlı Adige, Altay, Başkurdistan, Buryatya, Dağıstan, İnguşya, Kabardin-Balkar, Kalmukya, Karaçay-Çerkesya, Karelya, Komi, Mari El (Çirmişistan), Mordovya, Saha (Yakutya), Kuzey Osetya-Alanya, Tataristan, Tuva, Udmurtya, Hakasya, Çeçenya, Çuvaşistan.
Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti.
Çin’e bağlı Sincan Uygur Özerk Bölgesi (Doğu Türkistan).
Gürcistan’a bağlı Abhazya Özerk Cumhuriyeti ve Acara Özerk Cumhuriyeti.
Moldova’ya bağlı Gagavuzya Özerk Cumhuriyeti.
Özbekistan’a bağlı Karakalpakya (Karakalpakistan) Özerk Cumhuriyeti.
Ukrayna’ya bağlı Kırım Özerk Cumhuriyeti.
Repressiya Dönemi
Türklerin en yoğun yaşadığı Rusya’da, “Halklara özgürlük” sloganıyla milletlerin kendi kaderlerini/ yazgılarını özgürce tayin/ belirleme hakkı ilkesine dayanarak ve bazı Türk aydınlarının ve liderlerinin de desteğini alarak devrimi gerçekleştiren Lenin ve Stalin (özellikle 1930’lu yıllardan itibaren Stalin), bu sözlerinden cayarak büyük kıyım yapmıştır. Bu dönem Stalin terörü, Stalin repressiyası (baskı/ kıyım dönemi) veya kırmızı/ kızıl terör diye anılır.
Büyük Temizlik: 1937-1938 yıllarında Josef Stalin tarafından devlet aygıtındaki, ordudaki ve aydın kesimdeki muhaliflerin sistematik olarak tasfiye edilmesi, hapsedilmesi ve kurşuna dizilerek öldürülmesi sürecidir.
Repressiya: Sovyet rejimi altındaki Türk cumhuriyetlerinde halkın milli bilincine ve kültürüne etki etmiş aydınlar ve liderler üzerinde büyük baskı uygulanmış; yüzbinlerce yazar, şair, bilim insanı, eğitimci, öğretmen ve din adamı “halk düşmanı” ilân edilerek katledilmiştir. Bu süreci tanımlamak için kullanılan bir terimdir.
1917 öncesinde ve sonrasında kurulmuş bağımsız Türk devlet ve hanlıklarını ortadan kaldırarak Sovyetlere bağlı özerk cumhuriyetler haline getirilmesini kabullenemediğim için 1990-1991’li yıllara kadar olan dönemi “esaret dönemi” sayıyorum. Bu sebeple gençliğimizde “Esir Türkler”in kurtuluş mücadelesini destekledik.
Tam bağımsız olmayan, kendi egemenliğini ve iradesini kullanamayan, özgür düşünemeyen ister devlet ister millet/ halk isterse birey olsun esirdir, tutsaktır.
Nerede olursa olsun Türk dünyasındaki soydaşlarımızın özgürlüğü ve bağımsızlığı için çalışmalı, çabalamalıyız.
