“Büyük Türk Kağanlığı” konusuna devam ederken başta şunu belirtmek istiyorum: Ben tarihçi değilim ama çocukluğumdan beri tarihe olan merakım sebebiyle çok okuyorum. Mümkün olduğunca da okuduğum eserlerdeki Türk ve Türk olması muhtemel devlet isimlerini kaydederek kendimce bir liste hazırladım. Fakat bu hazırlık sırasında -her tarihçi ya da yazar değişik yazdığından- isimleri ve tarihleri eşleştirmede çok sıkıntı yaşadım. Ayrıca eski ve yeni eserlere göre farklılıklar olduğu gibi Çince adlarının kullanılmasından dolayı da karmaşa vardı.
Problem olarak gördüğüm birkaç konuyu yazmak isterim:
Birincisi; mesela Miladdan önceki tarihimize fazla girilmediği, bu konuda yazan akademisyenlerimizin de eleştirildiği görülüyor. Oysa bu dönemde adı doğrudan Türk olmasa da Prototürk (Ön Türk) dediğimiz atalarımız, çeşitli adlarla devletler kurmuşlardır. Bu devletleri -tartışmalı olsa da- yazıma aldım. Araştırmalar ilerledikçe ve yeni kaynak ve buluntular ortaya çıktıkça kurduğumuz devlet sayısının daha da artacağı inancındayım.
İkincisi; Ön Türklerin Anadolu’ya gelişleri tâ MÖ 3.000’lere ve daha öncesine götürülmektedir. Karadeniz’in kuzeyinden ve güneyinden Avrupa’ya ve Anadolu’ya geçişler -birçok yabancı tarihçi ve yazar tarafından da belirtilmesine rağmen- ısrarla göz ardı edilmektedir. Bugün bulunan mezar ve kaya yazıları/resimleri, bulgular ve bazı kaynaklar bu tezi doğrulamaktadır. Dolayısıyla hem Anadolu’da hem de Batı’da kurulan devletlerin, yeni bulgular sayesinde yeniden değerlendirilip açıklağa kavuşturulması gerekmektedir. Tartışmalı halklardan biri de Luviler’dir. (MÖ 2300-MÖ 1400) Anadolu’nun yerli halkı olarak yazılmakta ve bazı tarihçiler Hititler’le ve Truvalı’larla (Troya) bağlantı kurmaktadır.
Anadolu’ya göç eden birçok halklar ne kadar farklı gibi görülse de birbirlerinin devamı ya da kaynaşmış halklardır. Geçmişte birlikte yaşamaları, sosyal ve kültürel alış verişler ve etkilenmeler sebebiyle özellikleri de ortaklaşmıştır. Anadolu’yu farklı etnik gruplara mal etmeye çalışmanın anlamı ve gereği yoktur. Anlayacağınız bölme ve ayrıştırma çabalarından vazgeçilmelidir!..
Üçüncüsü; sanıyorum tam bir ölçü konulamadığı için imparatorluk, devlet, beylik, hanlık ve benzerlerinin ayırt edilmesindeki güçlüktür. Kaynaklarda tarihlerde ve isimlerde olduğu gibi bu ayrım da çok karıştırılmış, tezatlar oluşmuştur. Bu konunun bir tarih komisyonu tarafından ele alınması gerekmektedir.
Araştırmalarda aynı halkın/boyun farklı dönemlerde değişik isimlerle beylikler, devletler kurdukları, yıkılanların yerine bir süre sonra bağımsızlıklarını kazanarak bazen benzer isimlerle tekrar kurdukları da olmaktadır. Mesela MÖ 202 yıllarından itibaren tarih sahnesinde görülen Kırgız halkı gibi... Ya da mesela 627’de tarih sahnesine çıkan ve Türklerin çok önemli bir boyu olan Karlukların, Karahanlılar da dahil birçok devletin kuruluşunda ve sonrasında katkıda bulundukları halde kendi kurdukları beylik, yabguluk veya devlet konusunda bir karmaşa yaşanmaktadır. Bazı yazılarda Karlukların tarihi 1212 yılına kadar getirilmektedir. Bu hususta birçok yazı okumama rağmen Karlukların sanki hiç devletleri, beylikleri olmamış veya kurmamışlar gibi sonuçlar da çıkıyor!..
Türklerde devlet büyüyüp imparatorluk haline gelince Doğu ve Batı olarak ikili yönetim şekline geçildiği, Doğu’da asıl hakanın oturduğu ve Batı’daki hakanın ise doğuya bağlı olarak bölgesini yönettiği anlaşılmaktadır. Örnek Büyük (Asya) Hun İmparatorluğu ve Gök Türk Devleti gibi…
Daha önce belirttiğim gibi devletler ya da beylikler Türk adıyla değil de çok defa kurucu hanedanların veya beylerin adıyla anılmıştır.
Sonuç olarak, maalesef literatürde çok karışıklık var. Kendim doğrusunu bulmaya çalıştım ama ne derece başarılı oldum bilemiyorum. Bu bilgileri sizlerin de araştırarak teyit etmesinde fayda bulunmaktadır.
Miladdan Önceki Devletlerimiz
Dünya tarihine baktığımızda çok güçlü, büyük devletler kurduğumuz açıktır, hatta her dönemde devletimiz olduğu gibi aynı dönemde birden fazla devletimiz de olmuştur. Devletsiz yaşadığımız çağ hemen hemen yok gibidir. Ancak hâkimiyet savaşına girmek suretiyle birbirlerini yıkanları da bilmek ve ders almak gerekmektedir.
Tartışmalı devletler de dahil benim tespit ettiğim liste:
MÖ XL : Sümerler (Kenger/Kengir/Kengeres) Devleti (MÖ 4000-MÖ 2359).
MÖ XXX : Hurri-Mitanni Devleti (MÖ 3000-MÖ 1208).
MÖ XXV : Hattiler Devleti (MÖ 2500-MÖ 1700).
MÖ XXIV : Gut’lar/Kut’lar Krallığı (MÖ 2400-MÖ 2250).
MÖ XVIII : Turukku (Turuku/Turukki/Turuk) Devleti (MÖ 1750-…).
MÖ XVI : Hititler (Etiler) Devleti (MÖ 1600-1178).
MÖ XIII : Truva (Troylar) Devleti (MÖ 1250-MÖ 800).
MÖ XII : (İtalya’da) Etrüskler Devleti (MÖ 1200-MÖ 265).
MÖ XI : (Çin’de) Chou’lar (Zhou) Hanedanı (MÖ 1050-MÖ 247).
MÖ X : Parkana (Fergana, Çince:Davan) Devleti (MÖ 1000’li-MS 100’lü).
MÖ IX : Urartular Devleti (MÖ 890-MÖ 547), Manna (Mannalılar) Devleti (MÖ 843-MÖ 590).
MÖ VIII : Saka/İskit İmparatorluğu (MÖ 8-3.yüzyıl), Kimmerler Boylar Birliği (MÖ 8.yüzyıl-MÖ 630), Meydiyeliler (Medler) Devleti (MÖ 708-MÖ 550), Midiya (Medya, Madaylar) Devleti (MÖ 728-MÖ 549). (Not: Tarihler itibariyle farklı görülse de son iki devlet sanki aynı gibi!..).
MÖ III : Büyük (Asya) Hun (Çince: Şyung-nu, Hiyung-nu) İmparatorluğu (MÖ 221-MS 56). (Not: İmparatorluk, Doğu Hun Devleti ve Batı Hun Devleti şeklinde yönetilmekteydi. Kağan, Doğu’daki yönetim merkezinde oturduğundan Batı Hun Devleti Doğu’ya bağlıydı. Batı Hun Devleti MÖ 36’da yıkılmış, Doğu Hun Devleti ise MÖ 56’da Kuzey Hun Devleti (MÖ 56-MS 137) ve Güney Hun Devleti (MÖ 56-MS 216) olarak ikiye ayrılmış.)
Yılmaz ÖZTUNA “Büyük Türkiye Tarihi” adlı eserinde (c.1/s.102-104) “Büyük (Asya) Hun İmparatorluğuna Bağlı Başlıca Türk Devletleri”ni sıralamış. Bu 32 devletin kuruluş ve yıkılış tarihleri çok karışık ama Büyük (Asya) Hun Devleti ve Göktürk Devleti dönemlerinde oldukları yazılı. Hatta 36 boydan/oymaktan bahsedilmektedir ve tarım havzası beylikleri olarak anlatılmaktadır. Liste şöyle:
: “Tölüs Krallığı, Tung-Hu (Dunkhu) Krallığı, Tim-Lim (Dimlin) Krallığı, Kırgız Krallığı, Usun Krallığı, Hu-Te Krallığı, Kanklı Krallığı, Fergana Krallığı, Alan Krallığı, Tüon-Cin Krallığı, Kâşgar Prensliği, Yarkent Prensliği, Hoten Prensliği, Yü-Mi (Kiü-Mi) Prensliği, Tsim-Tsiue Prensliği, Aksu Prensliği, Kü-Me (Kie-Me =Po-Lo-Kia) Prensliği, Wen-So Prensliği, Karaşar Prensliği, Şan-Kue Prensliği, Goey-Siü Prensliği, Goey-Li Prensliği, Kiü-Li Prensliği, Tsie-Mo Prensliği, Çençen (Leu-Lan) Prensliği, Kamul Prensliği, Kio Prensliği, Pi-Lu Prensliği, Yu-Li-Ya-Su Prensliği, Tsie-Mi Prensliği, Tan-Pe Prensliği, U-Tan-Tsü-Li Prensliği.”
(Not: Türkmen Yazar Begmurat GEREY, bu yüzyılda Büyük Türk Part (Parlar, Parfiya, Arsak, Ersak) Devleti (MÖ 247-MS 224) diye bir devletten bahsettiği kitabını yeni öğrendim; henüz okumadım. Sanıyorum Türkmenistan bölgesi ağırlıklı Sakalar ve diğer boyları anlatıyor.)
MÖ II : (Asya’da) Doğu Hun Devleti (MÖ 221-MÖ 56), (Asya’da) Batı Hun Devleti (MÖ 221-MÖ 36), Yuşi (Yüeçiler) Devleti (MÖ 165-MS 304), Loulan (Uygur) Krallığı (Kroraina, MÖ 126-MÖ 77). (Not: Bazı kayıtlarda Lou-Lan “Lolan” Oymağı’ndan bahsedilmektedir.)
MÖ I : (Asya’da) Doğu Hun Devleti (MÖ 221-MÖ 56), (Asya’da) Batı Hun Devleti (MÖ 221-MÖ 36), Yuşi (Yüeçiler) Devleti (MÖ 165-MS 304), (Asya’da( Kuzey Hun Devleti (MÖ 56-MS 137), (Asya’da) Güney Hun Devleti (MÖ 56-MS 216), (Loulan (Uygur) Krallığı (Kroraina, MÖ 126-MÖ 77+ Şanşan Krallığı (MÖ 77-MS 442).
Devam edeceğiz…
