Daha önce belirttiğim gibi paylaşacağım bazı imparatorlukların, devletlerin, hanlıkların, beyliklerin ve benzerlerinin hem isimlerinde hem de kuruluş ve yıkılış tarihlerinde farklılıklar görülmektedir. Bunların bazılarının yöneticileri, bazılarının halkları Türk’tür; bazıları ise -Türkler de dahil- çeşitli halkların karışımından oluşmaktadır.
Bu teşkilatların bilinen asıl adları yanında değişik kaynaklarda yazılı diğer isimlerini de parantez içine alarak -mümkün olduğunca bunları eşleştirmeye çalıştım.
Yazıyı hazırlarken Çoşkun ÇOKYİĞİT’in köşe yazısındaki şu ifadeler dikkatimi çekti (28/6/2026, Yeniçağ): “Yeni neslin büyük Türk tarihçilerinden Prof.Dr. Ahmet Taşağıl Hoca… boyların ‘sele dönmesi’ veya ‘kesilmesi’ hakkında değil, hanedanlardan bağımsız biçimde süreklilik göstermesi üzerinde durur. Çok net biçimde Hun, Göktürk veya Uygur devletleri dağılsa da boyların başka birlikler içinde yaşamayı sürdürdüğünü söyler. Nitekim Taşağıl Hoca, ‘Türklerin boylar halinde yaşaması varlığının bu denli kalıcı olmasını sağladı. Türk tarihini anlamak ve çözmek için boy sistemini iyi kavramak gerekmektedir.’ sözüyle bakış açısını net şekilde ifade eder. Hoca buradan yola çıkarak şu çıkarımları yapar: 1. Türk tarihinin temel birimi devletten önce boydur. 2. Büyük kağanlıklar yıkılsa bile boylar yaşamaya devam eder. 3. Türk tarihinin sürekliliğini sağlayan unsur devletler değil, boy teşkilatıdır. 4. Göçler ve yeni devletlerin kuruluşu sırasında aynı boylar farklı adlar altında yeniden tarih sahnesine çıkabilir.”
Daha iyi anlaşılsın diye Türk milleti olarak kurucusu olduğumuz bu büyük ve küçük teşkilatları, öncelikle yüzyıllar altında ve sonra imparatorluk, devlet, beylik/hanlık başlığıyla ayrı ayrı listeledim. Ayrıca kuruluş tarihlerine göre listeye kaydettim ve yıkılış tarihlerine göre de listeden çıkardım.
Teşkilatların önünde parantez içinde yazdıklarım ise kuruldukları bugünkü ülkeyi, bölgeyi göstermektedir.
Şunu da açıklamakta fayda var: İlk dönemlerde devletleri, hanlıkları, beylikleri (krallıları, prenslikleri) şehir devletleri olarak düşünebiliriz.
Bu listeyi köşe yazısı içerisinde şimdilik böyle yazarken ileride çizelge haline getirmeyi düşünmekteyim. Şimdi Milladan Sonraki listemize geçelim.
MS I
İmparatorluklar: Büyük (Asya) Hun (Çince Şyung-nu, Hiung-nu) İmparatorluğu (MÖ 221-MS 56), C.Forsu: MÖ 204-MS 216). (Not: İmparatorluk Doğu ve Batı Hun Devleti olarak yönetilmekteydi. Kağan, Doğu'daki yönetim merkezinde bulunduğundan Batı Hun Devleti Doğu'ya bağlıydı. Batı Hun Devleti MÖ 36'da yıkılmış, Doğu Hun Devleti ise MÖ 56'da Kuzey Hun Devleti (MÖ 56-MS 137) ve Güney Hun Devleti (MÖ 56-MS 216) olarak ikiye ayrılmış.), (Hindistan’da) Kuşan (Kuşanlar) İmparatorluğu (MS 30-375).
Devletler: Yuşi (Yüeçiler) Devleti (MÖ 165-MS 304), (Asya’da) Kuzey Hun Devleti (MÖ 56-MS 137), (Asya’da) Güney Hun Devleti (MÖ 56-MS 216), Siyenpi Devleti (MS 93-236).
Beylikler/Hanlıklar: Ting-Ling (Dinlin, Kao-ch'e/Kanglı, Töles/Tölis/ Töliş/ Tiele) Krallığı (MS 3.yüzyıl-603), Tung-Hu (Dunkhu/Donkhu) Krallığı (MÖ 210- MS 200), Shanshan (Şanşan) Krallığı (MÖ 77-MS 630), Yü-Mi (Kiu-Mi, Han-Mi) Prensliği (46-..., Tarım Havzası), Hoten Prensliği/ Krallığı (56-560).
MS II
İmparatorluklar: (Hindistan’da) Kuşan (Kuşanlar) İmparatorluğu (MS 30-375).
Devletler: Yuşi (Yüeçiler) Devleti (MÖ 165-MS 304), (Asya’da) Kuzey Hun Devleti (MÖ 56-MS 137), (Asya’da) Güney Hun Devleti (MÖ 56-MS 216), Siyenpi Devleti (MS 93-236).
Beylikler/Hanlıklar: Ting-ling (Dinlin, Kao-ch’e/ Kanglı, Töles/ Tölüs/ Tölis/ Töliş/ Tiele) Krallığı (MS 3.yüzyıl-603), Tung-Hu (Dunkhu/Donkhu) Krallığı (MÖ 210-MS 200), Shanshan (Şanşan) Krallığı (MÖ 77-MS 630), Yü-Mi (Kiu-Mi, Han-Mi) Prensliği (46-…, Tarım havzası), Hoten Prensliği/ Krallığı (56-560).
MS III
İmparatorluklar: (Hindistan’da) Kuşan (Kuşanlar) İmparatorluğu (MS 30-375).
Devletler: Yuşi (Yüeçiler) Devleti (MÖ 165-MS 304), (Asya’da) Güney Hun Devleti (MÖ 56-MS 216).
Beylikler/Hanlıklar: Ting-ling (Dinlin, Kao-ch’e/ Kanglı, Töles/ Tölüs/ Tölis/ Töliş/ Tiele) Krallığı (MS 3.yüzyıl-MS 603), Shanshan (Şanşan) Krallığı (MÖ 77-MS 630), Yü-Mi (Kiu-Mi, Han-Mi) Prensliği (46-…, Tarım havzası, Not: Yıkılış tarihi bilinemediği için bundan sonra yazmayacağım.), Hoten Prensliği/ Krallığı (56-560).
MS IV
İmparatorluklar: (Afganistan-Batı Türkistan) Ak Hun/Ak Hunlar (Ak Hiung-nu, Eftalitler) İmparatorluğu (350-557, C.Forsu: 420-552), (Batı) Avrupa Hun İmparatorluğu (374-469, C.Forsu: 375-469)
Devletler: Yuşi (Yüeçiler) Devleti (MÖ 165-MS 304), Birinci Çao (Chao) Hun Devleti (304-329), (Moğolistan) Tai Devleti (Dai Hanedanlığı) 315-386), İkinci Çao (Chao) Hun Devleti (328-352), (Asya) Avarlar (Aparlar, Juan-Juan, Cücenler, Rouranlar) Devleti (330-555), (Kuzey Çin) Tabgaçlar (Tobalar, Tuoba, Kuzey Liang ‘Hun’) Devleti (397-439).
Beylikler/Hanlıklar: Ting-ling (Dinlin, Kao-ch’e/ Kanglı, Töles/ Tölüs/ Tölis/ Töliş/ Tiele) Krallığı (MS 3.yüzyıl-MS 603), Shanshan (Şanşan) Krallığı (MÖ 77-MS 630), Hoten Prensliği/ Krallığı (56-560), (Asya) Kidarite (Kionitler, Kızıl Hunlar) Krallığı (320-500), (Çin) Kuzey Wei/Tabgaçlar (Vey, Touba, Toba, Topa) Hanedanı (386-534, Yukarıdaki aynı adlı devletle aynı olabilir.).
MS V
İmparatorluklar: (Afganistan-Batı Türkistan) Ak Hun/Ak Hunlar (Ak Hiung-nu, Eftalitler) İmparatorluğu (350-557, C.Forsu: 420-552), (Batı) Avrupa Hun İmparatorluğu (374-469, C.Forsu: 375-469).
Devletler: Avarlar (Aparlar, Juan-Juan, Cücenler, Rouranlar) Devleti (330-555), (Kuzey Çin) Tabgaçlar (Tobalar, Tuoba, Kuzey Liang ‘Hun’) Devleti (397-439), (Çin) Büyük Xia (Kuzey Xia, Hsia) Devleti (407-431), (Afganistan) Nezak Hunları Devleti (484-665), Sabar (Sabir, Suvar) Devleti (463-576), Büyük Bulgar (Onoğur, Tugurkur ‘Dokuzoğur’, Uturgur ‘Otuzoğur’, Magna Bulgaria,) Türk Devleti (469-668).
Beylikler/Hanlıklar: Ting-ling (Dinlin, Kao-ch’e/ Kanglı, Töles/ Tölüs/ Tölis/ Töliş/ Tiele) Krallığı (MS 3.yüzyıl-MS 603), Shanshan (Şanşan) Krallığı (MÖ 77-MS 630), Hoten Prensliği/ Krallığı (56-560), (Çin) Kuzey Wei/Tabgaçlar (Vey, Touba, Toba, Topa) Hanedanı (386-534).
MS VI
İmparatorluklar: (Afganistan-Batı Türkistan) Ak Hun/Ak Hunlar (Ak Hiung-nu, Eftalitler) İmparatorluğu (350-557, C.Forsu: 420-552). 1.Köktürk (Göktürk, Tukyu) İmparatorluğu/Devleti (552-582, C.Forsu:552-745), (Avrupa/Macaristan) Avarlar/ Abarlar/Aparlar Kağanlığı (558-822, C.Forsu: 565-835).
Devletler: Avarlar (Aparlar, Juan-Juan, Cücenler, Rouranlar) Devleti (330-555), (Afganistan) Nezak Hunları Devleti (484-665), Sabar (Sabir, Suvar) Devleti (463-576), Büyük Bulgar (Onoğur, Tugurkur ‘Dokuzoğur’, Uturgur ‘Otuzoğur’, Magna Bulgaria,) Türk Devleti (469-668). (Kuzey Çin) Doğu Tabgaç (Kuzey Wei) Devleti (534-550), (Kuzey Çin) Batı Tabgaç (Güney Wei) Devleti (534-557), Doğu Kök Türk (Göktürk) Kağanlığı/ Devleti (582-630), Batı Kök Türk (Göktürk, On Ok) Kağanlığı/ Devleti (582-630).
Beylikler/Hanlıklar: Ting-ling (Dinlin, Kao-ch’e/ Kanglı, Töles/ Tölüs/ Tölis/ Töliş/ Tiele) Krallığı (MS 3.yüzyıl-MS 603), Shanshan (Şanşan) Krallığı (MÖ 77-MS 630), Hoten Prensliği/ Krallığı (56-560), (Çin) Kuzey Wei/Tabgaçlar (Vey, Touba, Toba, Topa) Hanedanı (386-534), (Irak) Erbil Beyliği (526-630), (Çin) Kuzey Zhou (Siyenpi) Hanedanlığı (557-581), Batı Kök Türk Kağanlığı’na bağlı hanedanlar: (Çaç/ Taşkent Teginleri Hanedanı, 605-750, Aşina (Fergana) Hanedanı, …-…, Tohâristan Yabguluğu, …-…, Kabil Tegin Şahlar/ Türk Şahiler Hanedanı, 630-850).
Devam edeceğiz.
