Türklerin çok eskiye dayanan, yani kadim diye bahsettiğimiz tarihleri ile ilgili çeşitli kitapları okuyup dikkatimi çeken hususları sizlerle paylaşmaya çalışıyorum. Bir süredir de Prof.Dr. Erhan AYDIN’ın “Eski Türklerde Gündelik Hayat” (Kronik Yayınları, 2.Baskı, Eylül 2022, İstanbul) isimli kitabını okuyorum.
Yazar kitabının “Ön Söz”ünde; “İslâm öncesi dönemde, Türklerin kendi elinden çıkmış metinlerin sayısı gün geçtikçe artmaktadır… Türk Dili uzmanları… Eski Türkçe metinlere yeterince nüfuz edememesi nedeniyle Türklerin dini, sosyal, ekonomik ve kültürel hayatı hakkında pek az şey bilinmekte idi.
Elbette yeni yazıtlar bulundukça veya önceki yazıtlarla ilgili yeni, ancak daha doğru okuma ve anlamlandırmalar elde edildikçe bu kitaba eklenebilecek yeni şeyler de olacaktır.” (s.7-8) demektedir. Ayrıca yazıtlardan okunan cümleleri kitabında paylaşmaktadır.
“Türklerin ilk yazılı belgeleri olan Türk runik harfli eski Türk yazıtları üzerine binlerce çalışma yapılmış olmasına karşın, bu metinlerin yeterince anlaşılmadığını söylemek gerekir. (s.9)
Vilhelm Thomsen’in harfleri çözdüğü 1893 yılından bugüne değin, eski Türk yazıtları üzerinde binlerce çalışma yapıldı. Bir yandan yeni yazıtlar bulundu, öte yandan önceki yazıtlarla ilgili yeni okuma ve anlamlandırma önerileri getirildi. Özellikle, Türk dili alanına mensup araştırmacılar, alanlarının dışına çıkmayınca bu metinler, Eski Türkçe döneminin dil bilgisi yapısı hakkında hiçbir fikri olmayan kimselere bırakıldı. Yedinci ve sekizinci yüzyıl Türkçesi hakkında herhangi bir fikri olmayan bu kimseler, metinleri kendince okudu, anlamlandırdı ve yorumlamaya çalıştı. (s.10)
Bunun yanında, Çinlilerin verdiği bilgi ve belgeler, herhangi bir eleştiri süzgecinden geçirilmeden olduğu gibi alındı ve yüzlerce kitapla makaleye konu oldu… Tüm bunlar yedinci ve sekizinci yüzyıl Türk dünyasının yeterince anlaşılamamış olmasının en büyük nedenidir. (s.10)
Türk runik harfli eski Türk yazıtları, ağırlıklı olarak İç Asya yani Moğolistan, Çin’in kuzeyi ile kuzeybatısı ve Güney Sibirya’da bulunmakta olup bugün sayısı beş yüzü aşmış durumdadır. (s.10)
…şöyle bir sıra izlenmiştir: Moğolistan’daki kağanlık ve beylik yazıtları, Moğolistan’daki öteki yazıtlar, Yenisey, Dağlık Altay, Çin’deki yazıtlar. (s.11)
Eski Dönem Türkler Hakkındaki Kaynaklar
Bu bilgiler, özellikle Batılı Sinologlar (Çin dili ve tarihi uzmanı) tarafından, çeşitli vesilelerle birçok kez yayımlanmıştır. (s.13) 1948’de yayımlanan ‘İlk Töles Boyları: Uygur, Ting Ling ve Kao-ch’e’ler’… (s.16)
…2021 yılında yayımlanan ‘İlk Türkler, Bozkırdan Dünyaya Yayılanlar’ başlıklı çalışmasında da Köktürk öncesi dönemde Türk olarak anılan boylar hakkındaki Çin kaynaklarında yer alan bilgiler işlenir.
Çin kaynaklarının, eski dönem Türk tarihinin aydınlatılmasında çok önemli bir rol oynadığında kuşku bulunmamaktadır. Ancak bu kaynakların verdiği bilgilere her zaman güvenmek de sakıncalıdır. O dönemde gün gün gelişen olayları anlatan Çinlilerin, hanedanın baskısı ve direktifi ile yazdırılmış olabileceğini de kesinlikle göz önünde bulundurmak gereklidir. Çinlilerin özellikle I. ve II. Türk Kağanlığı ile Uygur Kağanlığı döneminde kendi içinde, kendine bağlı yaşayan boyları hesaba katarak bazı bilgileri kasıtlı olarak değiştirdiğini düşünmek de doğal olarak mümkündür. (s.18)
Bizans’ın Batı Köktürkleri ile ticari ve siyasi ilişkileri sayesinde, bu kaynaklarda da Türklerin altıncı yüzyıl ve sonrası hakkında bilgi edinmek mümkün olabilmektedir. Bilindiği gibi 568-569 yıllarında Batı Köktürk kağanı İstemi (Çin. Shidianmi), Soğd asıllı Maniah başkanlığındaki bir kafileyi Bizans’a elçi olarak yollamıştı. Adından Mani dinine bağlı olduğu anlaşılan Maniah (Mani+ah. Süryanice: ‘kardeş’) büyük bir olasılıkla Soğdça yazılmış bir mektubu Bizans hükümdarına iletmişti. Doğal olarak İstanbul’da Türkçe bilen tercüman bulmanın güçlüğü ile birlikte bu mektup, dönemin tüccar kavmi Soğdluların diliyle yazılmış olmalıdır. Bizans hükümdarı da Maniah ile birlikte Kilikyalı olduğu bilinen Zemarchos’u Batı Köktürk kağanına yollamıştı.
Batı Köktürk Kağanlığı ile Bizans ilişkileri sonucunda Türk runik harflerinin icat edildiğini öne sürenler de olmuştur. Örneğin Sir Gerard Clauson, bu yazı sisteminin devletlerarası ilişkiler ve kayıt tutma ihtiyacından icat edilmiş olduğu kanaatindedir. (s.19)
…Özellikle coğrafya bilginleri ve seyyahlar, başta Türk ve Çin olmak üzere bu bölgede yaşayan halklar ve ülkeler hakkında bilgi edinme faaliyetinde bulunmuş, eski dönem Türk devletleri ve gündelik hayatlarına ilişkin değerli bilgiler vermiştir. Örneğin; eski Türk yazıtlarının varlığı hakkında ilk bilgi, Alaaddin Atamelik Cüveynî’nin Tarih-i Cihan-güşa adlı eserinde bulunmaktadır. (s.20)
Müslüman coğrafya bilginleri ile seyyahların bu bahisleri üzerinde, özellikle Türkiye’de önemli çalışmalar yapılmıştır. Örneğin; Yusuf Ziya Yörükan’ın Müslüman Coğrafyacıların Gözüyle Ortaçağ’da Türkler, Ramazan Şeşen’in hazırladığı İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Mesudî’nin Kitabü’t-Tenbih ve’l-İşraf (Coğrafya ve Tarih) adlı eserinin Türkçesi, İbn Havkal’ın Sûretü’l-Arz adlı eserinin Türkçesi olan 10.Asırda İslam Coğrafyası adlı eser ile yine Şeşen tarafından Türkçeye kazandırılan Ebu Osman El-Cahız’ın Türklerin Faziletleri önemli çalışmalardan sayılmaktadır. Mesûdî’nin Murûcü’z-Zeheb (Altın Bozkırlar) adlı kitabında da Türklerin gündelik hayatına ilişkin değerli bilgiler bulunmaktadır. (s.20)
Eski Türklerde Gündelik Hayat (s.21)
Eski dönem Türkler için kullanılan yaygın bir görüş ve tuhaf bir adlandırma ‘göçebe’ sözcüğü ve dolayısıyla terimidir. Türk Dil Kurumunun hazırladığı Güncel Türkçe Sözlük’te göçebe için şu açıklama bulunmaktadır: ‘Değişik şartlara bağlı olarak belli bir yöre içinde çadır, hayvan ve öteki araçlarla yer değiştiren, yerleşik olmayan (kimse veya topluluk), göçer, göçkün’. Bu tanımdaki ‘belli bir yöre içinde’ ifadesi kesinlikle doğrudur.
Gerçekten eski dönem Türkler göçebe miydi? Yedinci ve sekizinci yüzyıl Türklerinin yaşam biçimleri için ‘göçebe’ yerine ‘konargöçer’ demek daha doğrudur. Türk Dil Kurumu ‘konargöçer’ maddesi içinse şu açıklamaya yer verir: ‘Göçebe bir hayat süren, bir yere sürekli yerleşmeyen (aşiret, oba vb.), göçerkonar.’ Bu anlamlandırmada da eksikler bulunmaktadır. Çünkü verilen anlam, göçebe ile oldukça benzerdir. Buna göre; kitap boyunca kastedilecek olan ‘konargöçer’ ile kurumun sözlüğündeki anlamın örtüşmediğini belirtmekte yarar bulunmaktadır. (s.23)
İslam öncesi Avrasya bozkırlarında yaşayan Türkler, konargöçer bir yaşam sürmekte idi. Ancak her yıl, ay veya hafta farklı yerlere konup göçmüyorlardı. Kısaca belirtmek gerekirse, yazın daha serin, kışın ise daha sıcak yerlerde yaşıyorlardı. Bu yaşam tarzı, doğal olarak vatan coğrafyası sınırları içerisinde gerçekleşmekteydi. Her yıl bu işlemin gerçekleştirilmesinin en temel ve doğal nedeni, hayvanlara taze ot bulabilmek ve hayvanlara bağlı olarak yaşam süren insanların daha rahat yaşamalarını temin edebilmekti. Özellikle eski Türk yazıtlarında da sıkça görüldüğü üzere; yaylag sözcüğü ile ‘yaylamak’ ve ‘kışlamak’ fiillerinin ifade ettiği anlam, tam olarak budur. (s.23-24)
Devam edeceğiz…
