Biz Türkler için “Türkler tarih yaparlar, tarihi yazmazlar.” derler. Bazen de “Türkler tarih yapmaktan yazmaya zaman bulamadılar.” denilmektedir. Gerçektende kadim tarihimizi başta Çin olmak üzere eski milletlerin kaynaklarından öğreniyoruz.
Ne zaman ki Danimarkalı Türkolog Vilhelm Thomsen, 1889’da bulunan ve Türk dilinin bilinen ilk yazılı kaynakları olan “Orhun Yazıtları”nı okuyarak 15 Aralık 1893’te uluslararası bilim dünyasına duyurdu, işte o zaman Türklerin de kendi tarihlerini taşlara, kayalara , ürettikleri çeşitli eşyalara resim, damga, runik harf şeklinde yazdıkları anlaşıldı.
Hatırlarsanız, daha önce 3/8/2025 tarihli “Eski Türk Yazıtları” başlıklı yazımda Prof.Dr. Erhan AYDIN’ın “Eski Türklerde gündelik hayat (Kronik Yayınları, 2.Baskı, Eylül 2022, İstanbul)” adlı kitabından bahsetmiştim.
Bu defa kitapta adı geçen yazıtlarla ilgili bir liste hazırladım. Ama bu listeye geçmeden önce yazarın Giriş bölümünde bahsettiği bazı ifadeleri buraya almak istiyorum: “Yedinci ve sekizince yüzyıl Türk dünyası hakkında birçok kaynak bulunmaktadır. Bunların önemlileri ve birincil kaynak durumunda olanlar, bizzat Türklerin elinden çıkan metinlerdir. Bundan başka Çin, Bizans, Arap ve başka milletlerin verdiği bilgiler de kuşkusuz değerlidir. Ancak İslâm öncesi dönem Türk boylarının sosyal, ekonomik, kültürel ve dinî hayatları hakkında yapılan çalışmaların, esasen ikincil kaynakları temel aldığı anlaşılmaktadır. Bugün sayısı beş yüzü aşkın eski Türk yazıtlarında da gündelik hayata ilişkin hatırı sayılır malzeme olmasına karşın her nedense göz ardı edilmiştir. Bunun türlü nedenleri olmakla birlikte Türklerin elinden çıkan metinlerin bir bütüncüllük arz etmediği, hatta bu metinlerden, dil bilgisi konuları bir yana bırakıldığında, tarihî, sosyal, kültürel, ekonomik ve dinî konularla ilgili bilgi edinmenin mümkün olmadığı gibi bir kanaat yaygındır. Elbette bu görüş doğru değildir.
…Özellikle Türk dili alanına mensup araştırmacılar, alanlarının dışına çıkmayınca bu metinler, Eski Türkçe döneminin dil bilgisi yapısı hakkında hiçbir fikri olmayan kimselere bırakıldı. …bu kimseler metinleri kendince okudu, anlamlandırdı ve yorumlamaya çalıştı. Kimi zaman olmadık sözcükler peyda oldu, yaygınlaştı ve kalıcı hale geldi.
Türk dili alanının dışındaki araştırmacılar ise eğer yeni bir okuma ve anlamlandırma geliştirmediyse, elinde hangi okuma ve anlamlandırma varsa çok zaman onunla yetindi ve ona göre yorumlamaya kalkıştı… Kimi zaman ise eski Türk yazıtlarındaki bilgiler, ‘konuyla ilgili filanca metnin filanca kişi tarafından yapılan yayınına bakınız.’ gibi ifadelerle geçiştirildi.” (s.9-10) demektedir.
Kitapta okuması yapılmış yazıtları -mümkün olduğunca eksiksiz- harf sırasına koyarak listeledim. Bu yazıtların her birinin kodlaması olduğu gibi satır, sıra ya da cümle numarası da var. Ancak isimlerini ve kodlarını yazmakla yetindim. Faydalı olacağını düşünerek bunları paylaşıyorum.
Abakan (E 48), Adag Mandal, Adır Kaya (A 19), Adrianov Koleksiyonundan bir yazıt (Doloodoyn), Ak-Ölön II, Ak-Yüs I (E 38), Aldıı-Bel I (E 12), II (E 72), Altın-Köl I (E 28, Devlet Ermitajı’ndan Gümüş Kap), Altın-Köl II (E 29), Arhanan, Arjan I (E 102), Ayna I (E 76), II (E 77), IV (E 85).
Baga Hayrhan I 3, II, Baga Oygor I, Bar Burgazı I (A 18), Barık I (E 5), II (E 6), III (E 7), IV (E 8), Bay-Bulun I (E 41-42), II (E 49), Bayan-Kol (E 100), Baykalovo (E 101), Begre (E 11), Biçiktu-Boom III (A 16), IV (A 54), Biger II, III, Bilge Kağan batı, doğu, güney, kuzey, güney-batı, güney-doğu, Bömbögör.
Çaa Höl I (E 13), II (E 14), III (E 15), IV (E 16), V (E 17), VI (E 18), VII (E 19), VIII (E 19), X (E 22), Çaçıkey (k 17), Çer-Çarık (E 69), Çoyr (Çöyr-Çoyren).
Darvi I, III, Del-uul I, III, IV, Demir-Sog/Sug (E 92), El-Bajı (E 68), Elegest I (E 10), II (E 52), III (E 53).
Gurvaljin-uul, Gurvan Mandal.
Hangiday, Haya-Baji (E 24), Hemçik-Bom I (E 95), II (E 96), Hemçik-Çırgakı (E 41), Herbis-Baarı (E 59), Hoyto-Tamır (Kayalığı, Moğolca: tayhar-Çuluu) I, II, III, V, VI, VII, XI, XII, XIV, XV, XVI, XVII, Höl Asgat A II, arka.
Ihe-Ashete A I, arka, Irk Bitig.
İh-Hanın-Nor, İyme I (E 73).
Kalbak-Taş I (A 23), IV-VI (A 25), IX (A 29), XXIII (A 46), XXVII (A 61), Kanmııldıg-Hovu (E 62), I. Karabalgasun (I. ve II.Bölüm), II. Karabalgasun, Kara-Bulun II (E 66), Kara-Sug (E 9), Karı Çor (Xi’an), Karı Çor Tegin, Katanda Maşrapası (A 2), Kızıl-Çıraa I (E 43), II (E 44), Kızıl-Kabak I (A 79), Koçkor I (K 21), II (K 22), XX, XXIV (K 44), Kopön Altın Küp I (E 81), II (E 82), Kor Sarı (K 18), Köjeelig-Hovu (E 45), Kök Haya, Köl Tegin batı, doğu, güney, kuzey, güney-batı, güney-doğu, kuzey-doğu, Kaplumbağa altlık, Kres Kaya (E 137), Kulplu Gümüş Maşrapa, Muruy maşrapası Kuray I (A 4), Kurgak I (A 78), Küli Çor batı, doğu, güney.
Malinovka (E 56), Mendur-Sokkon I/1, (A 12), (A 6), I/2 (A 7).
Nalayh (Ulanbatur Kiremit yazıtı),
Oçurı (E 26), Olon-Nuur, Ongi doğu, kuzey ve Ek, Ottuk-Daş II (E 64), Oya (E 27), Ozernaya II (Kulplu Sedyarski Maşrapası), Oznaçennaya I (E 25), II (E 104).
Örük.
Para II (E 79), Podkuninskaya (E 71).
Sargal-Aksı (E 60), Suci, Suglug-Adır-Aksı (E 61),
Şaahar-Tolgoy III, Şançi III (E 152), Şine Usu batı ve Ek, doğu, güney ve Ek, kuzey.
Talas I (K 1), II (K 2, E 3), III (K 3), IV (K 4), V (K 5), VI (K 6), IX (K 9), X (K 10), XI (K 11), XIII (K 13), XIV (K 14), XV (K 15), XVI (K 16), (Uygur Kağanlığı dönemi) Tariat batı, doğu, güney, kuzey, Teht, Telee (E 46), Tepsey IV (E 114), V (E 115), VI (E 116), VII (E 17), VIII (E 123), Tes batı, doğu, güney, kuzey, Tevş, Tonyukuk I batı, doğu, güney, kuzey, Tonyukuk II batı, doğu, güney, kuzey, Tsenher Mandal (Hentey I-II), Tuba I (E 35), II (E 36), III (E 37), Tuekta I (A 3), II, III, IV (A 88), Tugutüp I (E 120), Turan I (E 118), Tuva B (E 50), D (E 51), G (E 55).
Uybar VI (E 98), Uybat I (E 30), II (E 31), III (E 32), IV (E 33), V (E 34), VI (E 98), Uyuk-Arjan (E 2), Uyuk-Oorzak I (E 108), II (E 109), III (E 110), Uyuk-Tarlak (E 1), Uyuk-Turan (E 3).
Yabogan (A 84), Yamaanı-Us I, II, III, IV, VI, Yeerbek I (E 147), II (E 149), Yenisey, Yır-Sayır II (E 94).
Devam edeceğiz…
