Bu haftaki yazıma 13 Mart 2026 Cuma günü kaybettiğimiz dünyaca ünlü tarihçimiz İlber ORTAYLI’yı anarak başlamak istiyorum. Devamla diğer bir ünlü tarihçimiz Yılmaz ÖZTUNA’nın “Türkiye Tarihi” adlı 14 ciltlik eserinden bazı alıntılar yaparak Türklerin inançları konusuna açıklık getireceğim: “Hunlar, …yabgularının Gök Tanrı’nın yeryüzündeki vekili olduğuna inanıyorlardı… (c.1/s.60)
Eski Türkler, uzun zaman inanıldığı gibi Şaman dininden (Şamanist) değillerdir. Tarih sahnesine çıktıklarından X.asır başlarında İslâm dinine geçinceye kadar Türk dini, ‘Gök Tanrı Dini’ idi. Türk Tanrısı, yalnız Türklerin tanrısı olan bir tek tanrı idi. Totemcilik yoktu. Kurt, totem ve fetiş değil sadece kutsal bir senboldü. Bir çeşit tabiat dini olan bu dinin bazı hususiyetleri, İslâm dinine geçişi kolaylaştırmıştır. Dinin peygamberi, mabedi ve din adamları olmaması, bu geçişi büsbütün kolay hale getirmiştir. (c.1/s.80)
Türkler’in başlangıçtan Karahanlılar çağına kadar Gök Tanrı dininden oldukları malûmdur. Fakat tarih boyunca Türkler’in girip çıkmadıkları din kalmamıştır denebilir. Göktürk çağında güneybatıda İran imparatorluğu sınırındaki bazı Türkler’in de Zerdüşt dinini kabul ettikleri, yani âteşperest oldukları, bu devre ait bazı küçük ateşgedelerin bulunmasından anlaşılmıştır… (c.1/s.83)
Türkler, ‘Oniki Hayvanlı Takvim’ denilen milli takvimlerini kullanmışlardır. Müslüman dinini kesin şekilde kabul edip Hicret esasına ve kameri ay hesabına dayanan İslâm takvimini kullanmaya başlayıncaya kadar bu böyle olmuştur… (c.1/s.91)
…751 Talas Meydan Muharebesi’nde Karluklar, …Araplar’ın tarafını tutarak Çinliler’in Orta Asya’dan sürülmesini temin etmişlerdir… Karluklar, Müslümanlar ile Türkler arasında teması temin eden Türk kavimlerinin başlıcası oldukları için İslâm dininin ve kültürünün Türkler arasında yayılmasına vasıtalık ediyorlardı… (c.1/s.118)
Karahanlılar’dan Satuk Buğra Han’ın ‘Abdülkerim’ adını alarak 920 yıllarına doğru İslâm dinini kabul etmesi, Türk tarihinin mukadderatını değiştirmiş ve dönüm noktası olmuştur.
Karahanlı hanedanı da Uygur hanedanı gibi Göktürk hanedanından inmiştir. Bu hanedana ‘Açinaoğulları’ diyoruz.
Karahanlılar’ın Türk tarihindeki ehemmiyeti, dönüm noktası mahiyetindedir ve bu yüzden cihan tarihine de büyük ölçüde tesir etmiştir. Evvelâ İslâm dinini kabul edip Müslüman camiasına ve kültür birliğine girmişler, zaif alâmetleri gösteren İslâm dünyasına genç, dinç ve en kudretli kuvvet olarak dahil olmuşlar, bu dini kabullerinden beş çeyrek asır geçmemiştir ki, Türk’lüğü İslâm dünyasının hâkimi ve efendisi kılmışlardır. Bu suretle Müslüman dünyasının temsilciliği Araplar’dan kesin surette Türkler’e geçmiştir. (c.1/s.135)
Aslında Türkler’in Müslüman dinini kabul etmeleri asırlarca süren bir tekâmülün ve yüksek millî ve siyasî menfaatlerin icabıdır. Bir anlık bir hâdise ve bir tek şahsın içine doğmuş bir ilham neticesi olmaktan çok uzaktır.
…1,5 asır Türkler, bu dini iyice tetkik etmişlerdir. Bu müddet zarfında İslâm İmparatorluğu hizmetine giren yüz binlerce Türk, Müslüman olmuş, Halife’nin başkumandanlığını ele geçirmiş, Mısır-Suriye’de ilk Müslüman Türk devleti olan Tolunlular, bir Oğuz Türk’ü tarafından kurulmuştur… (c.1/s.138)
…Yeni intisâb ettikleri İslâm dinine çok samimi bir bağlılıkla bağlanan Türk köylüsü ve göçebeleri, eski dinlerinin yani Tanrı dininin kalıntılarını da kolayca terk edemiyorlardı. Bu kalıntıları, İslâm dininin potasında eritmek lazımdı. Yesevî, basit halk tabakasına din ve tasavvuf görüşlerini telkin edebilmek için açık Türkçe ile yazdı. Arûz’u çok az kullandı, hece veznini tercih etti. (c.1/s.151)
…XI.asrın ikinci çeyreğine girerken bütün Oğuzlar’ı Müslüman görüyoruz.
Müslümanlar, Müslüman olan Oğuzlar’a ‘Müslüman Türk’ manasına ‘Türkmen’ demişlerdir… Şehir Türkleri’ne gene ‘Oğuz’ denmiştir. Sonradan ‘Oğuz’ kelimesi tamamen bırakılmış, yerleşik Oğuzlar’a ‘Türk’, göçebelikte berdevam olanlarına ‘Türkmen’ denilmiştir ve bu kelimeler Türkiye’de ve Türkiye dışındaki Türk ülkelerinde ve Avrupa’da hâlâ bu manada kullanılmaktadır… (c.1/s.364)
Türkçe konuşan insan göçebe ise ‘Türkmen’, yerleşik ise ‘Türk’ denilmektedir. Türklerin hepsi mazide Türkmen idiler. Asır asır Türkmen, Türk haline gelmiştir. Zamanla göçebeye ‘Türkmen’, köylüye ‘Türk’, şehirliye ‘Osmanlı’ denilmiş, şehirde ‘Türk’ olmak küçümsenmişse de, bu bir züppe telâkkisi olup ilmî temeli yoktur. (c.11/s.301)
Din, bir milletin, gerçek milletin ve milliyetin en mühim unsurlarından biridir. Dilden sonra gelen çok ehemmiyetli bir unsurdur. Büyük bir kültür, ahlâk, hayat ve dünya görüşü unsurudur. Onun için din tarihi, tarihin büyük bahislerinden biridir.
…Türklerin 2.200 yıl boyunca girip çıktıkları dinleri, siyasî tarih kısmında inceledik. Zirâ dini belirsiz bir kavmin siyasi tarihini yazabilmeye imkan yoktur. Dini belirsiz bir kavim zaten millet de değildir. (c.10/s.169)
…Vaktiyle sanıldığı gibi İslâm öncesi Türk tarihi, Türkler’in ilkel bir toplum oldukları devrin tarihi değildir. Böyle sanıldığı devirlerde henüz Orhun Kitabeleri bilinmiyordu. İslâm öncesine ait muazzam Türk şehirleri toprak altından çıkarılmamıştı, binlerce Türkçe Uygur yazması bulunmamıştı.
Milleti millet yapan dildir. Dil değişirse milliyet de değişir. Dinin millî yapı üzerindeki tesiri bu derecede büyük ve kapital değildir. Fakat gene de mühimdir. Nitekim İslâm dini Türklüğe büyük unsurlar getirdi ve bu unsurların tesiriyle asırlar boyu süzüle süzüle Müslüman Türklük ortaya çıktı.
İslâm dinine akıyde bakımından çok kolay geçişi sağlıyan bir unsur, Şaman Türklerin umumiyetle Tek Tanrı’ya inanışlarıdır. İslâm dini ise bilindiği gibi Tek Tanrı fikrinin şampiyonudur. Tanrı’ya herhangi bir şekilde olursa olsun ortak katmak, İslâm dininin en reddettiği şeydir. (c.10/s.169-170)
Ahiret’e inanış, öbür dünyada, bu dünyada yapılanların hesabının sorulacağı, bir mükâfat ve mücâzât olduğu inanışı da, İslâm’a geçişi çok kolaylaştırmıştır. Şaman Türkler, Cennet’e ‘uçmak’ ve Cehennem’e ‘tamuğ’, Ahiret’teki muhakemeye ‘yargu’ diyorlardı.
Nihayet Gök Tanrı dininin bir peygamberi olmaması, İslâm dinine geçişi ve Hazret-i Peygamber’i benimsemeyi son derece kolaylaştırdı.
Rûhun ebedî ve ölümsüz olduğuna, sadece vücudun öldüğüne inanan, ilâhlarına ‘Uluğ Tengri’ diyen Türkler… İslâm ile millî tanrı devresinden kâinat tanrısı devresine geçilmiştir…
Allah için ‘Tanrı’ kelimesini, bu defa tamamen Allah’a eş mânâlı şekilde kullanarak Türkler, zamanımıza kadar hiçbir asırda tamamen unutmamışlardır.
Burada sosyoloji ve hukuk açısında belirtmem icâb eder, Tanrı’dan Allah’a geçiş, Hâkan’ın otoritesini geniş ölçüde kısmıştır. Zira millî ve Türklere mahsûs olan Tanrı, Hakan’dan başka hiçbir dünyevî otoritenin hamisi değildi. Allah’ın ise bu durumda olmadığı âşikârdır, zira yalnız Türkler’in değil bütün âlemlerin ilâhıdır. (c.10/s.171)
Padişahın, 1516’dan 1924’e kadar aynı zamanda halife olması, İslâm gücünü -Avrupa’nın burnunun ucunda- temsil etmesi, Avrupa muhayyelesinde uzun asırlar, Türk ve İslâm’ı birbirine eş mefhumlar olarak yaşattı.
Fakat din, yalnız bir imân ve akıyde meselesi değildir. Aynı zamanda sosyal bir düzen ve bir kültür meselesidir. (c.10/s.172)
Türk adâleti, üstün bir adaletti. Bu sistem, İslâm’dan önceki Türk sisteminden geliyordu ve sonradan İslâm dininin pek hayırlı müesseseleriyle zenginleşmişti. (c.10/s.191)
Din hürriyeti, imparatorluğun -bütün Türk imparatorluklarında olduğu gibi- esas prensiplerinden biridir… Hiçbir şahıs, cemaat ve kavme dinini ve mezhebini değiştirmesi için baskı yapılamaz ve yapılmamıştır… Yalnız Müslüman’ın başka bir dini kabul etmesi yasaktır ve bu yasak, îdâm cezâsıyla en sıkı teminata alınmıştır. (c.10/s.207)
Haftaya devam..
